Actuacións en Saúde pública

Última actualización: 07-07-2026

As enfermidades máis frecuentes, tanto a nivel mundial como na nosa contorna, son as enfermidades crónicas, tamén denominadas enfermidades non transmisibles (enfermidade cardiovascular, cancro, diabetes, enfermidade respiratoria crónica, etc.).

Á súa vez, as principais enfermidades crónicas asócianse con factores ben coñecidos, como a alimentación non saudable, a insuficiente actividade física e o sedentarismo, o consumo de tabaco ou o alcol; que están á súa vez influenciados polas condicións e circunstancias nas que as persoas viven. Un estilo de vida saudable (seguir unha alimentación saudable, alcanzar as recomendacións para a poboación sobre actividade física e redución do sedentarismo ou non consumir tabaco ou alcol) mellora a saúde e benestar e diminúe o risco de aparición destas enfermidades.

O Ministerio de Sanidade conta cunha Estratexia de Promoción da Saúde e Prevención no Sistema Nacional de Saúde e a páxina web Estilos de vida saudable dirixida a toda a poboación con recomendacións, ferramentas interactivas, vídeos e outros materiais e recursos de utilidade para facer máis saudables os nosos estilos de vida.

A Estratexia tamén inclúe actuacións para mellorar a seguridade fronte a lesións non intencionales e a promoción dun envellecemento saudable prevención da fraxilidade, caídas e edadismo

A promoción da saúde e prevención na infancia e adolescencia é clave para mellorar a saúde da poboación e a equidade en saúde, destacando a promoción da lactación materna a prevención da obesidade infantil ou as escolas promotoras de saúde

A violencia contra a infancia e adolescencia tamén é un importante problema de Saúde Pública prevenible e evitable. Por iso, é necesario unha abordaxe global desde unha estratexia preventiva, científica e integral.

A vacinación é a principal ferramenta para a prevención dalgunhas enfermidades transmisibles e unha das medidas de saúde pública máis custo-efectivas. É a mellor defensa que temos fronte ás enfermidades infecciosas graves, e ás veces mortais, que son inmunoprevenibles. Grazas ás estratexias de vacinación poboacional conseguiuse erradicar as vexigas, eliminar a poliomielitis en varias Rexións da Organización Mundial da Saúde, eliminar a rubeola e o sarampión en España e control r a maioría das enfermidades inmunoprevenibles.

En 2018, el ministerio acordó con las comunidades autónomas, en el Consejo Interterritorial del Sistema Nacional de Salud, el calendario común de vacunación a lo largo de toda la vida que anualmente establece las recomendaciones de vacunación desde antes del nacimiento con la vacunación de las mujeres embarazadas, hasta la vacunación de las personas mayores y en personas con condiciones de riesgo El calendario de vacunación actualmente vigente incluye la recomendación de vacunar frente a 16 enfermedades inmunoprevenibles.

O calendario común de vacinación ao longo de toda a vida ra fundamentar modificacións no Programa de Vacinación"

En España, ningunha vacina é obrigatoria e o calendario ten alta aceptación por parte da poboación e das e os profesionais sanitarios. En xeral, obsérvanse coberturas de vacinación por encima do 95% nas vacinas recomendadas na poboación infantil ata os 24 meses de idade, descendendo lixeiramente a medida que aumenta a idade.

Anualmente disponse das coberturas de vacinación que se obteñen en España.

Los programas de cribado poblacionales son una herramienta de prevención secundaria importante para mejorar la salud en la población.

Son actividades dirigidas a personas que no tienen síntomas ni han demandado ayuda médica, para detectar enfermedades de manera precoz. De este modo pueden obtener un diagnóstico y tratamiento temprano con el objetivo de mejorar el pronóstico de la enfermedad, evitar mortalidad prematura y prevenir las discapacidades físicas y psíquicas asociadas.

A súa implantación é un proceso protocolizado baseado na evidencia e desde unha perspectiva de cohesión e equidade no Sistema Nacional de Saúde en España. A estes programas ten acceso toda a poboación susceptible, de acordo con os criterios establecidos en cada caso en canto á poboación á que van dirixidos e ás características de cada programa.

Os programas de cribado poboacional que forman parte da carteira de servizos comúns do Sistema Nacional de Saúde e a poboación á que van dirixidos son:

• Programas de cribado prenatal dirixidos a todas as mulleres gestantes que acoden a realizar o control do embarazo a un centro sanitario.
  • Programa de cribado prenatal de enfermedades infecciosas: consiste en realizar una serie de pruebas a las embarazadas para detectar de forma precoz algunas enfermedades infecciosas que pueden ser peligrosas si se transmiten al feto.
  • Programa de cribado prenatal de cromosomopatías :consiste en realizar una serie de pruebas a las embarazadas para detectar de forma precoz algunas enfermedades genéticas del feto.
• Programas de cribado neonatal: dirigidos a todos los recién nacidos/as.
  • Programa de cribado neonatal de enfermidades congénitas en proba do talón: realízase mediante unha proba para a medición de diferentes parámetros nunha mostra de sangue obtido do talón do recentemente nacido/a nas primeiras horas de vida.
  • Programa de cribado de hipoacusia neonatal: realízase mediante unha proba a través de distintas técnicas (otoemisiones ou potenciais evocados) en ambos os oídos do recentemente nacido/a nos primeiros días de vida.
  • Programa de cribado neonatal de cardiopatías congénitas críticas: actualmente este programa se encuentra en fase final de tramitación normativa. La prueba de cribado se realiza mediante pulsioximetría para medir la saturación de oxígeno del recién nacido/a en las primeras horas de vida.
• Programas de cribado de cáncer: Mama, colorrectal y cérvix.
  • Programa de cribado de cáncer de mama: dirigido a todas las mujeres de edades comprendidas entre 50 y 69 años mediante una mamografía que se realiza cada dos años.
  • Programa de cribado de cáncer colorrectal: dirigido a hombres y mujeres de edades comprendidas entre 50 y 69 años mediante una prueba de detección de sangre oculta en heces cada 2 años.
  • Programa de cribado de cancro de cérvix: dirixido a todas as mulleres con idades comprendidas entre 25 e 65 anos mediante citología cervical ou determinación de VPH (virus do papiloma humano) de alto risco, segundo idade.

A saúde depende das circunstancias nas que as persoas nacen, crecen, viven, traballan e envellecen. Estas circunstancias engloban todo aquilo que rodea ao ser humano: son as condicións socioeconómicas, a cultura e valores da sociedade, as políticas que estean en marcha, o tipo e as condicións de traballo, a educación, o xénero, as condicións de vivenda, os servizos sanitarios, etc., a estas circunstancias denomínallas determinantes sociais da saúde. O feito de que a saúde dependa deles e de que non estean repartidos de forma equitativa na poboación xera desigualdades en saúde que, ao ter unha orixe social, considéranse inxustas e evitables.

Alcanzar a Equidade en Saúde significa que as persoas poidan desenvolver o seu máximo potencial de saúde independentemente da súa posición social ou outras circunstancias determinadas por factores sociais.

Os Determinantes Comerciais da Saúde son estratexias que utiliza o sector privado para promover produtos e eleccións que son prexudiciais para a saúde, xogando un papel fundamental na contorna e os estilos de vida individuais, e incidindo desa forma na saúde da poboación. Tamén inclúen estratexias e enfoques a través dos cales as empresas exercen poder e influencia nos gobernos, a sociedade e persoas consumidoras. Son un determinante social clave.

O pleno do Consello Interterritorial do Sistema Nacional de Saúde aprobou o Plan para a prevención e control do VIH e outras ITS 2021-2030 Este Plan cun horizonte temporal amplo, permitirá avaliar as medidas adoptadas e aliñarse tanto cos Obxectivos de Desenvolvemento Sustentable como coas metas propostas por ONUSIDA para o ano 2030.

O obxectivo xeral do Plan é impulsar e coordinar as accións para a eliminación do VIH e as ITS como problema de saúde pública en 2030, a través da prevención, o diagnóstico precoz e o tratamento destas infeccións, a atención á cronicidad e a mellora da calidade de vida, así como a abordaxe do estigma e a discriminación asociada ao VIH e a outras ITS en España.

O Plan inclúe a cobertura universal da saúde, a equidade, a apropiación e coordinación e a complementariedade, como principios reitores que inspirarán todas as accións e incorpora como enfoques transversais, o enfoque de dereitos, xénero, situación migratoria e diversidade sexual, de determinantes sociais da saúde e de participación comunitaria e accións baseadas na evidencia científica e a innovación.

No Plan defínense 4 obxectivos estratéxicos e un bloque de elementos transversais que incorporan a igualdade de dereitos, de trato e de oportunidades, a non discriminación e o pleno exercicio dos dereitos fundamentais sobre a base do Pacto Social, a mellora dos sistemas de información sanitaria e da gobernación.

En España a estimación do continuo de atención ao VIH publicada en 2023 situouse en 92,5% - 96,6%- 90,4% para as persoas con VIH diagnosticadas, en tratamento antirretroviral e en situación de supresión viral respectivamente. En relación ás estimacións realizadas en anos previos obsérvase un incremento tanto na porcentaxe de persoas diagnosticadas, como nas persoas en tratamento antirretroviral e con carga viral suprimida. O foco de atención en prevención sitúase no diagnóstico o máis precoz posible para controlar a transmisión.

Especial relevancia ten a implementación do Pacto Social pola Non Discriminación e Igualdade de Trato das persoas con VIH para a loita contra o estigma e a discriminación en todos os ámbitos da vida, e a mellora da calidade de vida das persoas coa infección (coñecido como cuarto 95).

Os esforzos en prevención van acompañados de campañas informativas adaptadas á públicos diana. Especial atención merecen as campañas dedicadas ao colectivo de homes que teñen sexo con homes e á poboación nova, así como as campañas realizadas no marco do Día Mundial da Sida.

Un alicerce estratéxico para o desenvolvemento de intervencións de saúde pública dirixidas á prevención da infección por VIH e outras ITS é o financiamento de programas a entidades sen ánimo de lucro comunitarias, cun despregamento en todo o país e con proximidade e acceso ás poboacións máis vulnerables e expostas a través da convocatoria anual de subvencións de proxectos e programas para a prevención e control da infección polo VIH.

Para contar con información sobre as actuacións que en materia de diagnóstico precoz realízanse nas contornas comunitarias, púxose en marcha o proxecto RedCoVIH para coñecer o alcance da realización de probas rápidas de infección polo VIH e o seu rendemento diagnóstico.

Avanzouse na incorporación da innovación en estratexias de prevención mediante a Profilaxis Pre-Exposición e a maior dispoñibilidade de preservativos para as poboacións sen recursos e vulnerables. Especial importancia merece a creación do sistema de información SIPrEP, que proporciona información acerca das características da poboación diana que accede a esta prestación sanitaria. Tamén se abordou o complexo fenómeno do Chemsex preparando cos actores máis relevantes unha serie de recomendacións de actuación desde a saúde pública e desenvolvendo actividades formativas. Ademais, elabóranse Recomendacións Clínicas e Documentos de Consenso de diagnóstico e tratamento antirretroviral.

O obxectivo principal é a diminución da incidencia de ITS fomentar o seu diagnóstico precoz e mellorar o estudo de contactos, así como previr comorbilidades e formas resistentes de infección. A prevención na poboación nova e en HSH é prioritaria a teor da incidencia, e realízanse campañas de información adaptadas e de fomento do uso do preservativo en diferentes colectivos de especial interese epidemiolóxico.

No marco do Plan para a prevención do VIH e outras ITS 2021-2030, recóllese entre os obxectivos do mesmo, o incremento do coñecemento das accións e infraestruturas dedicadas ás ITS, así como a mellora do diagnóstico precoz de ITS en poboacións crave. Para iso, puxéronse en marcha diferentes accións estruturais no sistema sanitario, como unha revisión das accións realizadas en materia de prevención e control de ITS nas diferentes CCAA unha caracterización das infraestruturas dedicadas á atención ás ITS en España revisións do marco normativo para a realización de probas rápidas en contornas comunitarias e o estudo de novas formas de mellorar o diagnóstico precoz de VIH e outras ITS baseadas no autodiagnóstico e o auto-tomas de mostras.

A Tuberculose continúa sendo unha ameaza para a saúde pública, e de modo particular as formas resistentes e multiresistentes. O obxectivo a nivel nacional é deter a transmisión da tuberculose a través do acceso universal á prevención, o diagnóstico e o tratamento. As actuacións no noso país recóllense no Plan para a Prevención e control da Tuberculose en España

Este Plan recolle as principais accións en materia de diagnóstico precoz, vixilancia epidemiolóxica, estudo de contacto e manexo de tratamento, de modo aliñado coa estratexia mundial Fin á TB e os ODS da Axenda 2030. O plan inclúe accións coordinadas con outros sectores, cos órganos competentes de Comunidades e Cidades autónomas, coa rede de laboratorios para a TB e coas sociedades científicas e sociedade civil.

Con carácter anual solicítanse e publican os indicadores de seguimento do Plan para a Prevención e Control da Tuberculose en España.

O obxectivo é eliminar o problema de saúde pública que supoñen as hepatites víricas.

En España, a hepatite C continúa sendo un importante problema de saúde pública, que require respostas políticas, sanitarias e sociais de forma integrada, coa prevención e o acceso equitativo ao tratamento como alicerces fundamentais da acción. O Plan Estratéxico de Abordaxe da Hepatite C diríxese a impulsar a prevención e o diagnóstico da infección polo virus da hepatite C co fin de diminuír o morbimortalidad en España. Para iso elaboráronse diversos documentos como recomendacións de cribado de hepatites C.

Por último, destacar que la División de Control de VIH, ITS, hepatitis virales y tuberculosis ha impulsado la realización de diversos convenios con entidades, organizaciones, sociedades científicas, etc. que buscan promover la sensibilización en estas materias, la formación de distintos profesionales sanitarios, la elaboración de guías y documentos de interés, el impulso al diagnóstico precoz o la lucha contra el estigma y la discriminación, entre otras cuestiones.