Dereitos das persoas consumidoras, incluída a seguridade dos produtos

A protección das persoas consumidoras e usuarias é un principio básico que obriga ao Estado a asegurar á cidadanía os seus dereitos e liberdades neste ámbito.

O artigo 51 da nosa Constitución ordena aos poderes públicos garantir a defensa das persoas consumidoras e usuarias, protexer a súa seguridade, saúde e intereses económicos, promover a información e a educación de persoas consumidoras e usuarias, así como fomentar as organizacións de persoas consumidoras e usuarias.

El Real Decreto Legislativo 1/2007 establece seis derechos básicos de las personas consumidoras y usuarias:

• Protección contra os riscos que poidan afectar a súa saúde ou seguridade;
• Protección dos seus lexítimos intereses económicos e sociais;
• Indemnización dos danos e a reparación dos prexuízos sufridos;
• Información correcta sobre os diferentes bens ou servizos;
• Participar na elaboración da lexislación que lles afecta directamente;
• E finalmente, que a protección dos seus dereitos sexa mediante procedementos eficaces.

A protección contra os riscos que poidan afectar a súa saúde ou seguridade configúrase como un dos dereitos básicos das persoas consumidoras. De maneira que os bens ou servizos postos no mercado deben ser seguros, é dicir, que, en condicións de uso normais ou razoablemente previsibles, non deben presentar risco algún para a saúde ou seguridade das persoas, ou unicamente riscos mínimos compatibles co uso do produto e considerados admisibles.

Obriga de comercializar só produtos seguros

Segundo o Regulamento (UE) 2023/988, os operadores económicos só comercializarán ou introducirán no mercado produtos que sexan seguros, entendendo como «operador económico» o fabricante, o representante autorizado, o importador, o distribuidor, o fornecedor de servizos loxísticos ou calquera outra persoa física ou xurídica suxeita a obrigas en relación coa fabricación de produtos ou a súa comercialización de conformidade co presente Regulamento.

Os operadores económicos contan cunha serie de obrigas relativas á seguridade dos produtos que introducen no mercado ou comercializan, proporcionadas en relación coas súas funcións respectivas na cadea de subministración, co fin de garantir un nivel elevado de protección da saúde e a seguridade dos consumidores, velando ao mesmo tempo polo funcionamento eficaz do mercado interior.

Entre estas obligaciones se incluyen: garantizar que los productos cumplen con el requisito general de seguridad, asegurar la adecuada documentación e información del producto, mantenerse informados sobre el cumplimiento de los requisitos de seguridad de sus productos e informar convenientemente a las autoridades y cooperar con ellas, así como informar a otros operadores económicos y a los consumidores cuando proceda, así como otras obligaciones incluidas en la legislación vigente. Los operadores económicos deberán tomar las medidas apropiadas, incluida la retirada del mercado los productos peligrosos, informar a las autoridades de dichas medidas y cooperar con las autoridades en cualquier actividad destinada a eliminar riesgos.

Así mesmo, é esencial a cooperación de todos os operadores económicos e fornecedores de mercados en liña coas autoridades de vixilancia do mercado co fin de eliminar ou reducir os riscos respecto dos produtos comercializados de que se trate.

Pola súa banda, en España as Administracións públicas son as responsables de efectuar a vixilancia do mercado. Entendéndose vixilancia do mercado como as actividades efectuadas e as medidas tomadas polas autoridades de vixilancia do mercado para velar por que os produtos cumpran os requisitos establecidos pola lexislación aplicable e garantir a protección do interese público amparado pola esta lexislación.

As autoridades de vixilancia do mercado en España atópanse distribuídas en distintos Ministerios e estes á súa vez, poden ter algunhas competencias transferidas ás Comunidades Autónomas. Cada unha destas autoridades, actuará no ámbito das súas competencias en base á lexislación da que sexan responsables.

O principio de libre circulación de mercadorías é unha das catro liberdades constitutivas do mercado interior, e a súa posta en práctica coa supresión das fronteiras intracomunitarias dos países da UE supuxo unha gran proliferación na oferta de bens e servizos nos mercados nacionais, adquirindo o control deste mercado unha maior diversidade e complexidade, tarefa que as Administracións competentes deben facer fronte.

Teniendo en cuenta que uno de los derechos sustanciales de los consumidores, entre otros, es el referido al derecho a la salud y la seguridad, se hace imprescindible una vigilancia del mercado eficaz por parte de las autoridades, que permita detectar productos inseguros y adoptar medidas ante ellos.

Ante a existencia dun produto que pode xerar riscos para a saúde e seguridade das persoas consumidoras existe un sistema de intercambio rápido de información entre as autoridades denominado Rede de Alerta de Produtos non alimenticios, cuxa finalidade é informar a outras autoridades sobre as medidas adoptadas ante o este produto para evitar que poida chegar ás persoas consumidoras.

Como se detecta un produto perigoso?

• Por la información obtenida de las actuaciones de vigilancia del mercado de las autoridades competentes.
• Por las notificaciones en red de alerta europea, procedentes de otros estados miembros.
• Por comunicacións da Comisión Europea
• Por información de los operadores económicos y prestadores de mercados en línea, en virtud de las obligaciones establecidas en el capítulo III, capítulo IV y artículo 27 del Reglamento (UE) 2023/988.
• Por la recepción de información procedente de reclamaciones o denuncias de operadores económicos o asociaciones de un sector, consumidores, organizaciones de consumidores, etc.
• Pola notificación de profesionais sanitarios a través do SISTEMA ESTATAL DE COMUNICACIÓN DE ACCIDENTES EN PRODUTOS DE CONSUMO, en sede electrónica.
• Por notificaciones de personas consumidoras a través del portal Consumer Safety Gateway conforme al artículo 34.3 del citado Reglamento.

Como se actúa cando se detecta un produto perigoso?

Para determinar se un produto é perigoso lévanse a cabo as oportunas verificacións de cumprimento ou non da normativa aplicable. Se se constata un incumprimento que pode supor un risco para a seguridade das persoas consumidoras adóptanse medidas restritivas (prohibición da comercialización, retirada das existencias no mercado e recuperación do produto de mans das persoas consumidoras) e notifícase na Rede de Alerta a nivel nacional e europeo.

Neste sentido, o Regulamento (UE) 2023/988 define «produto seguro» como todo produto que, en condicións de utilización normais ou razoablemente previsibles, incluída a duración real de utilización, non presente risco algún ou unicamente riscos mínimos, compatibles co uso do produto e considerados aceptables dentro do respecto dun nivel elevado de protección da saúde e da seguridade das persoas consumidoras; e «produto perigoso» como aquel que non sexa un «produto seguro».