Jabetza intelektuala

Zer da jabetza intelektuala?

Jabetza intelektuala egileei eta beste titular batzuei (artistak, ekoizleak, irrati-hedapeneko erakundeak...) beren sorkuntzaren ondoriozko obra eta prestazioekiko dagozkien eskubideen multzoa da.

Kultura Ministerioari dagokio jabetza intelektuala behar bezala babesteko neurriak proposatzea, arautuak izan ala ez.

Jabetza intelektualaren subjektuak

Egile-eskubideetako subjektuak eta jabetza intelektualeko beste eskubideetako subjektuak (horiei lotutako eskubide ere esaten zaie) bereizi egin behar dira:

• Egile-eskubideen subjektuak: se considera autor a la persona natural que crea alguna obra literaria, artística o científica. Jabetza intelektualaren xede dira gaur egun ezagutzen diren edo etorkizunean asmatuko diren edozein bitarteko edo euskarritan adierazitako jatorrizko sorkuntza literario, artistiko edo zientifiko guztiak, ukigarriak zein ukiezinak. Literatura-, arte- edo zientzia-lan baten jabetza intelektuala autoreari dagokio, hura sortze hutsagatik. Egile-izaera ukaezina da; ezin da inter vivos edo mortis causa eskualdatu, ez da denborarekin iraungitzen, ez da jabetza publikoan sartzen eta ezin da preskribatu.
• Jabetza intelektualeko beste eskubideen subjektuak:
  • Artista interpretatzaile edo exekutatzaileak. Obra bat edozein modutan ordezkatu, kantatu, irakurri, errezitatu edo interpretatzen duen pertsona da. Irudi horren parekoa da eszena- eta orkestra-zuzendariarena.
  • Fonograma-ekoizleak. Obra baten edo beste soinu batzuen exekuzioaren soinu bidezko finkapena lehen aldiz egiten duen pertsona natural edo juridikoa.
  • Ikus-entzunezko grabazioen ekoizleak. Ikus-entzunezko grabazioaren ekimena eta erantzukizuna bere gain hartzen dituen pertsona natural edo juridikoa.
  • Irrati-hedapeneko entitateak. Beren antolakuntza- eta ekonomia-erantzukizunaren pean jaulkipenak edo transmisioak hedatzen dituzten pertsona juridikoak.
  • Argazki hutsen sortzaileak. Argazkiaren antzeko prozedura baten bidez lortutako argazki bat edo beste erreprodukzio bat egiten duen pertsona, ez bata ez bestea Jabetza Intelektualaren Legearen Testu Bateginaren (TRLPI) I. Liburuan babestutako obra ez direnean.
  • Zenbait argitalpen-ekoizpen babestea. Jabari publikoko obra argitaragabeak eta TRLPIren I. liburuko xedapenek babesten ez dituzten obra jakin batzuk dira.

Eskubide moralak eta ondare-eskubideak

Jabetza intelektuala osatzen duten eskubideei dagokienez, eskubide moralak eta ondare-eskubideak bereizten dira:

• Eskubide moralak. Izaera anglosaxoiko sistemen aurrean, Espainiako legeriak eskubide moralak defendatzen ditu argi eta garbi, egileentzat eta artista interpretatzaile edo exekutatzaileentzat onartutakoak. Eskubide horiek ukaezinak eta besterenezinak dira, eta egileari edo artista interpretatzaile edo exekutatzaileari laguntzen diete bizitza osoan, bai eta haien oinordeko edo kausadunei ere, haien heriotza gertatzen denean. Horien artean, nabarmentzekoa da lanaren egile izaera aitortzeko edo haren interpretazioen edo exekuzioen gainean artistaren izena aitortzeko eskubidea, baita obraren edo emanaldiaren osotasuna errespetatzeko eta horiek ez aldatzeko eskatzekoa ere.
• Ondare-izaerako eskubideak. Bi hauek bereizi behar dira:
  • Obra edo prestazio babestuaren ustiapenarekin lotutako eskubideakEskubide esklusiboetan eta ordainketa-eskubideetan banatzen dira:
    • Hauek: eskubide esklusiboak titularrak bere obra edo prestazioa ustiatzeko egintzak baimendu edo debekatzeko eta, ematen dion baimenaren truke, ordainketa bat exijitzeko baimena ematen diotenak dira.
    • Hauek: ordainketa-eskubideak, eskubide esklusiboek ez bezala, titularrari ez diote ahalmenik ematen erabiltzaileak babestutako obra edo prestazioa ustiatzeko egintzak baimendu edo debekatzeko; hala ere, erabiltzaileak egiten dituen ustiapen-ekintzengatik diru-kopuru bat ordaintzera behartzen dute. Zenbateko hori legeak edo, horren ezean, kudeaketa-erakundeen tarifa orokorrek zehazten dute.
  • Konpentsazio-eskubideakadibidez, kopia pribatuari dagokion eskubidea, kopiatzaileak soilik modu pribatuan erabiltzeko diren obra edo prestazio babestuen erreprodukzioengatik jaso ez dituen jabetza intelektualeko eskubideak konpentsatzen dituena.

Autoreak eta beste titular batzuk elkartu eta kudeaketa-erakundeak sor ditzakete, beren eskubideak modu eraginkorragoan kudeatzeko. Erakunde horiek, Kultura Ministerioak baimenduta, obra eta prestazioen erabilera legitimoa errazten diete erabiltzaileei, lizentziak eta baimenak emanez.

Jabetza intelektualeko eskubideak kudeatzeko beste figura bat kudeaketa-operadore independenteena da.

• Kudeaketa Kolektiboko Erakundeak: elkarte-izaerako eta irabazi-asmorik gabeko erakunde pribatuak dira, beren izenean edo besterenean ondare-izaerako jabetza intelektualeko eskubideak kudeatzen dituztenak titular legitimoen kontura. Hauek zehazten dira: hemen bere funtzio nagusiak.
  • Jabetza intelektualaren kudeaketa kolektiboko erakundeen helbideak eta tarifak: entitate kudeatzaileen helbideak kontsulta daitezke hemen, baita entitate horiek kudeatzeko dituzten eskubideak erabiltzen dituzten erabiltzaileei aplika dakizkiekeen indarreko tarifa orokorrak ere. Ministerioak ez du tarifa horien ezarpenean esku hartzen.
• Kudeaketa-operadore independenteak: irabazi-asmoa duten erakunde pribatuak dira, titularrek kudeaketa-kontratu bidez ematen dizkieten jabetza intelektualeko eskubide esklusiboak egikaritzen dituztenak. Hauek zehazten dira: hemen bere eginkizun nagusiak.

• Jabetza Intelektualaren Batzordeko Lehenengo Atala, bitartekaritza, arbitraje eta tarifen zehaztapenerako eginkizunak betez.
• Jabetza Intelektualaren Batzordeko Bigarren Atala, Interneten jabetza intelektualeko eskubideak babesteko eginkizunak dituzte.

Data: Jabetza Intelektualaren Erregistro Orokorra Jabetza Intelektualari buruzko Legearen testu bateginak eta Espainiak berretsitako jabetza intelektualaren babesari buruzko gainerako legezko xedapenek eta nazioarteko itunek babestutako obra, jarduera edo ekoizpenei buruzko eskubideak inskribatzea edo horien idatzoharra egitea du xede. Halaber, eskubide errealak eratu, eskualdatu, aldatu edo azkentzeko egintzak eta kontratuak inskribatzea edo haien idatzoharra egitea du xede, bai eta eskubide inskribagarri horiei eragiten dieten bestelako egintzak, egintzak eta tituluak ere, borondatezkoak zein beharrezkoak izan.

Jabetza Intelektualaren Erregistro Orokorra bakarra da Espainia osoan, eta autonomia-erkidegoek eta Kultura Ministerioaren Erregistro Zentralak sortutako eta kudeatutako lurralde-erregistroek osatzen dute.